Kennisnet Leerlingzorg Archief
Het ondersteunen van jongeren met een verlieservaring - Dr. Riet Fiddelaers-Jaspers
Auteur: dr. Riet Fiddelaers-Jaspers
Voor het laatst gewijzigd op 31 januari 2007
Riet Fiddelaers-Jaspers is trainer, adviseur, opleider en rouwtherapeut. Ze werkte in het onderwijs, studeerde sociale pedagogiek en specialiseerde zich in coaching, therapeutische werk en traumabehandeling. Voor Kennisnet schreef zij een artikel over de ondersteuning van jongeren met een verlieservaring.
Inleiding
Wanneer je als leraar het vertrouwen van een rouwende jongere wint, krijg je zijn of haar verhaal van rouw te horen. Het is een betekenisvol verhaal dat balanceert tussen kracht en kwetsbaarheid. In de adolescentieperiode die toch al vele uitdagingen kent, krijgen deze jongeren een extra opdracht: het verwerken van het verlies van iemand die hen zeer nabij is. Jongeren zijn daarbij geneigd hun verdriet en rouw te verbergen. Liever willen ze niet opvallen of anders zijn dan leeftijdgenoten. Ook thuis verbergen ze hun rouw en vallen hun ouder(s) niet lastig met hun verdriet omdat ze zien dat hun vader of moeder het ook moeilijk heeft en ze deze willen beschermen.
School is een vertrouwde omgeving waar ze wekelijks vele uren verblijven. Daarom kan school een belangrijke betekenis hebben in de verliesverwerking van jongeren.
Positieve invloed op verwerken van het verlies
Om jongeren te kunnen ondersteunen is het van belang te weten welke factoren een positieve invloed hebben op het rouwproces. Dat zijn onder andere de volgende
Het beschikbaar zijn van sociale steunbronnen die als vertrouwd en veilig beschouwd worden én de bereidheid van jongeren om hiervan gebruik te maken.
Open communicatie.
Het zorgen voor stabiliteit en continuïteit in het dagelijkse leven.
Een emotionele omgeving waarin de pijn van het verlies geuit mag worden.
Sociale steun
Het verlies van iemand om wie de jongere geeft kan gezien worden als een sociale netwerkcrisis. Een belangrijke steunbron valt weg door het overlijden en daarnaast kunnen vrienden en familie zich om allerlei redenen terugtrekken.
Ik ben kwaad op de familie van mijn vader. Ze laten ons in de steek. Ze komen nooit meer op bezoek en dat valt me tegen. Ze hebben in een moeilijke periode dat pap ziek was veel partij getrokken en dat stelt me teleur.
Heleen, 18 jaar
Bij sociale steun gaat het zowel om het ontvangen als om de intentie van het geven. Sociale steun betekent voor de rouwende jongeren dat ze deel uitmaken van een grotere gemeenschap die er is op momenten dat ze het nodig hebben. Maar het betekent wel dat ze daar gebruik van moeten willen maken. Sommigen gaan het rouwproces uit de weg..
Het steunen van iemand die rouwt wordt door veel leraren als moeilijk ervaren. Zelfs als ze willen steunen en troosten, kunnen ze dingen zeggen of doen die meer pijn doen dan helend werken.. Ze zeggen liever niks of komen met clichés als: "Gelukkig heeft je vader nu geen pijn meer". De steun die jongeren als weinig of niet helpend ervaren zijn zaken als advies geven, doen alsof het verlies wel meevalt, aanmoedigen tot herstel, geforceerde vrolijkheid en zeggen dat ze begrijpen hoe de jongere zich voelt.
Rouwende jongeren klagen er soms over dat ze in de steek gelaten worden, zelfs door hun beste vrienden. Dit komt omdat het moeilijk is met het verdriet van een ander om te gaan, vooral als je denkt iets aan het verdriet te moeten veranderen.
De rol van school
Wat is de betekenis van school bij een verlies? Voor veel jongeren is het de plek waar alles nog hetzelfde is gebleven terwijl thuis alles veranderd is. Tegelijk voelen ze zich door hun ervaring anders als andere jongeren.
Uit onderzoek blijkt dat leraren een verlies nauwelijks ter sprake brengen in de klas.. Leerlingen reageren hier verschillend op. Soms voelen ze zich in verlegenheid gebracht door de reacties, bijvoorbeeld wanneer er in de volle klas opmerkingen over het verlies gemaakt worden.
Mijn advies aan leraren: niets vragen in de volle klas (geen hand geven). Ik had liever dat ze me met rust lieten IN de klas. BUITEN de klas kan het wel maar niet waar een grote groep mensen bij staat want dan moet je (als die mensen niet weten wat er gebeurd is) namelijk alles weer uitleggen enz.
Jan Fiddelaers, 15 jaar
Leraren zijn belangrijk voor jongeren. Wanneer leraren er niet in slagen het verlies te erkennen, is de rouwende leerling teleurgesteld en beschouwt hij zijn leraren als onverschillig en weinig om hem gevend.
Ik kan het helemaal niet goed met mijn mentor vinden. En dat is niet zo omdat ik een vervelende leerling ben, maar omdat zij nooit begrip heeft getoond. Dat vond ik heel moeilijk. Ik haatte school. ( . . ). Nu praat ik met een andere leraar. Gewoon tijdens een les, want ik vind dit belangrijker. En het belangrijkste, ik heb geen hekel meer aan school. Het is heel belangrijk dat je op school kunt praten als je het moeilijk hebt, want je zit er toch 30 uur in de week.
Marieke Verhees, 16 jaar
Leraren kunnen zich niet afzijdig houden omdat ze zoveel in contact komen met de leerlingen. Gezinsleden zijn vaak zo bezig met hun eigen rouw dat ze niet in staat zijn de jongere te ondersteunen. En de jongere beschermt de ouder, bang dat deze weer verdrietig wordt..
Ik wil niemand in de thuissituatie lastig vallen met mijn moeilijke emoties. Ik ben stiller geworden. Arjan, 16 jaar
Daarom zijn mensen die net buiten het gezin staan zoals een tante, een huisvriend maar zeker ook een docent of mentor als vertrouwenspersoon zo belangrijk. Leraren hebben in deze een 'toegevoegde' verantwoordelijkheid.
Ik werd in contact gebracht met een leraar die zo'n beetje mijn persoonlijke mentor werd en dat is hij de rest van de tijd op school ook gebleven. Dat was erg fijn, ik kon altijd naar hem toe als er iets was. Ik hoefde niet telkens naar een andere leraar, alles ging via hem.
Ilona Hartlief, 18 jaar
Rouwbegeleiding als taak binnen leerlingbegeleiding
Willen jongeren op school wel geconfronteerd willen worden met hun verlies? Voor een aantal jongeren geldt dat ze op school vooral de veiligheid en vertrouwdheid zoeken van de periode vóór het verlies. Ze willen niet aangesproken worden op hun verlies. Thuis is alles anders maar op school is veel hetzelfde gebleven. Toch willen ze tegelijk op een subtiele manier merken dat leraren weten wat hen overkomen is en er rekening mee houden wanneer dat nodig is. Opdrachten waarbij ervan uitgegaan wordt dat iedereen een vader en een moeder heeft, maakt hen razend. Ze zijn zeer gevoelig voor vergeetachtigheid op dit terrein van docenten.
Mijn mentor vond het ook heel erg dat de gymlerares zo'n stomme opmerking maakte toen Lynn ook meningokokken had, en zei dat er vorig jaar toch ook al een 'geval' was geweest bij ons in het dorp. Ze had niet in de gaten dat ze het over mijn broertje had.
Marieke Fiddelaers, 13 jaar
Een deel van de rouwende jongeren wil expliciet merken op school dat er aandacht is voor hun verlies. Ze accepteren steun en vinden het prettig dat er leraren zijn die hen willen helpen. Die steun kan door regelmatig individuele gesprekken te voeren met de leerling of door groepsbegeleiding. Wanneer het om diverse leerlingen gaat, is het al snel efficiënter om deze leerlingen in een groep te begeleiden. Dat biedt bovendien meer voordelen omdat leerlingen erkenning en herkenning krijgen van lotgenoten en dit hun fundamentele eenzaamheid vermindert.
De rouwgroep
De jongeren ontmoeten elkaar acht keer onder begeleiding van twee speciaal daarvoor opgeleide docenten. Met behulp van de map 'Rouw op je dak' leren docenten om zelf het programma samen te stellen en de groep te begeleiden. Het programma is gestructureerd rond vier rouwtaken.
Taak 1: Het aanvaarden van het verlies.
Een oefening uit deze taak is bijvoorbeeld het met behulp van de praatstok vertellen wat er gebeurd is. Leerlingen ervaren dit achteraf als de meest moeilijke oefening omdat ze vaak niet meer gewend zijn om er over te praten.
Taak 2: Het verwerken van de pijn.
Het vertellen over je gevoelens bij het verlies met behulp van foto's uit het fotospel (verkrijgbaar bij KPC Groep) is een oefening uit deze taak. De foto geeft houvast bij het vertellen en brengt onbewust dingen naar boven die anders niet aan bod waren gekomen. Het werken met muziek hoort ook bij deze taak en komt elke bijeenkomst terug.
Taak 3: Het aanpassen aan een leven waarin de overledene ontbreekt.
In deze taak wordt bijvoorbeeld gewerkt met het tekenen in een schild van het verleden, het heden en de toekomst. De toekomst krijgt expliciet een plaats in deze rouwtaak. De jongeren leren om weer perspectief te krijgen en naar de toekomst te kijken, zonder het verleden te vergeten.
Taak 4: De overledene emotioneel een plaats geven en het oppakken van de draad van het leven.
In deze afsluitende taak wordt gewerkt aan het afscheid van de groep. Bij de 'Ik ben . . .' oefening krijgt iedere leerling een blad met groot: Ik ben . . . er op in het midden. De leerling schrijft zijn naam er op en geeft het blad door. Ieder groepslid schrijft iets positiefs op het blad. Als iedereen dat gedaan heeft, krijgt de jongere het terug. Wanneer hij dit blad goed bewaart, kan het een anker zijn voor momenten waarop hij het moeilijk heeft. De jongeren kregen in de laatste bijeenkomst het boekje 'Wie ben ik zonder jou?' (Fiddelaers-Jaspers, 2001) cadeau.
De ouders worden zeer betrokken bij de rouwgroep. Dat begint met een ouderavond vooraf waarin uitgelegd wordt wat het doel is van de groep en hoe er gewerkt wordt. Ook achteraf vindt weer een bijeenkomst voor de ouders plaats. Ouders waarderen het initiatief van de school enorm. De rouwgroep blijkt een win-win situatie te zijn want zowel leerlingen, ouders als scholen zijn achteraf zeer tevreden.
(De uitspraken van jongeren zijn afkomstig uit de zelfonderzoeken in het onderzoek 'Verhalen van rouw' (2003a). De namen zijn om privacyredenen gefingeerd. De uitspraken waarbij de volledige naam van de leerling genoemd is, zijn afkomstig uit de gelegenheidsuitgave 'Een klein verhaal van rouw' (2003b).)
Meer informatie
www.rietfiddelaers.nl
www.in-de-wolken.nl
www.achterderegenboog.nl
www.verliesverwerken.nl (LSR)
Stel hier uw vraag over verliesverwerking
Download dit artikel als Word-document
[MS-Word
]
|
|
Mentor