Kennisnet Leerlingzorg Archief
Kindermishandeling en school
Voor het laatst gewijzigd op: 28 maart 2008
Auteur: Ivo Mijland
Als vader van twee kinderen merk ik dagelijks hoe
ingewikkeld het opvoeden van kinderen is. Gedurende de dag vragen ze veel zorg
en aandacht, proberen ze dingen uit, overschrijden daarbij grenzen, vechten om
aandacht om de dag uiteindelijk met een welgemeende knuffel en nachtzoen te
beëindigen. Dat noemen ze groter worden. Ouders die lekker in hun vel zitten
hebben ogenschijnlijk weinig moeite met dat groter worden. Maar wat gebeurt er
met je als je een vervelende situatie te verwerken hebt? Een situatie die je
balans verstoort en alle energie vraagt? Lukt het je dan ook om gebalanceerd en
ontspannen de moeilijkste opdracht in je leven – je kinderen in veiligheid en
vertrouwen groot te laten worden – zonder problemen te verwezenlijken?
Kindermishandeling
ontstaat waar ouders behandeling of ondersteuning nodig hebben. Het heeft vaak niks
– zoals wel eens gesteld wordt – te maken met gebrek aan liefde voor de
kinderen. Eerder is er bij ouder(s) sprake van gebrek aan liefde voor zichzelf.
Ouders die hun kind mishandelen doen dit vaak uit onmacht, zijn soms de
controle over zichzelf kwijt door hun eigen problemen of hebben geen inzicht in
de behoeften van kinderen. Kindermishandeling komt vaker voor bij ouders die
persoonlijk meer te verwerken krijgen. Factoren die een rol kunnen spelen zijn
bijvoorbeeld relatieproblemen, psychische problemen van ouders, zwakbegaafdheid
of verslaving. Ook ouders die zelf een geschiedenis hebben waarin ze mishandeld
zijn, lopen groter risico om hun eigen kinderen te mishandelen. Contextueel
gezien spreken we van de roulerende rekening. Mishandeling kan een
intergenerationeel probleem worden. Hoe graag ouders met een verleden waarin
mishandeling een rol speelt ook proberen het anders te doen, als het verleden
niet op de juiste manier verwerkt is, lukt ze dit vaak niet. De rekening wordt
in dat geval aan de nieuwe generatie gepresenteerd door het niet verwerkte
onrecht (eigen kindermishandeling) om te zetten in destructief recht (eigen
kinderen mishandelen). Gelukkig lukt het bij twee van de drie ouders die in hun
jeugd mishandeld zijn, om de roulerende rekening ‘kwijt te schelden’. Zij
zoeken naar een constructieve manier om met hun eigen onrecht te leren omgaan.
Onzichtbaar?
Kinderen die
mishandeld worden, zullen zelden zelf direct om hulp vragen. Daar zijn meerdere
redenen voor. Allereerst zijn ze bang voor de gevolgen van het melden. Kinderen
willen namelijk ontzettend graag dat het stopt, maar vrezen voor de
consequenties voor de dader(s) of voor zichzelf als ze de ellende op straat
gooien. Ze zijn soms zelfs bereid zichzelf of anderen te beschadigen om de
mishandelende ouders te beschermen. Kinderen krijgen bijvoorbeeld anorexia,
gaan zichzelf automutileren of verhalen hun eigen schade op onschuldige derden.
Daarmee richten ze de aandacht op zichzelf. Dat heeft alles te maken met
loyaliteit aan ouders. Ze staan voor hun gevoel in de schuld bij hun ouders,
zelfs als ouders tot destructief gedrag overgaan. Opvallend is dat de kinderen,
vanuit hun loyaliteit, zeer vergevingsgezind zijn. In hun ogen wisten ouders
niet beter en konden ze niet anders. Er is sprake van een duidelijk verschil
tussen horizontale en verticale loyaliteit. De loyaliteit aan degene die ze het
leven schonk is bijna grenzeloos. Is er een dader waar de verticale band
ontbreekt (stiefvader, (stief)broer), leiding bij een jeugdvereniging) is men
zichtbaar minder mild voor de dader.
Een andere reden
waarom kinderen niet te koop lopen met hun eigen ellende, is dat ze zich
schamen voor hun vader of moeder. Hoe reageert de omgeving op een vader die
door dronkenschap uit de band vliegt of op een moeder die zelf een
psychiatrische patiënt is? Ook de gevolgen voor het gezin in het algemeen zijn
voor kinderen, zeker voor kinderen die nog niet in de puberteit zitten, moeilijk
in te schatten. Ze vrezen dat na een melding het gezinsleven – hoe slecht dat
ook is – definitief verloren gaat. En hoe gek het ook klinkt, dat gezin is
juist het laatste stukje zekerheid voor het kind. Vanuit hun loyaliteit zien
kinderen tussen de mishandelingen door namelijk nog wel degelijk de fijne
dingen in het gezin. Op het moment dat de dader zelf goed in zijn vel zit, is
hij vaak in staat om tijdelijk liefde en genegenheid te geven. Die liefde geeft
het slachtoffer – tegen beter weten in – hoop op betere tijden.
Tot slot is een kind
dat nog niet aan het puberen is, niet in staat om de ‘fout’ van seksueel
misbruik te zien. Ze denken dat het erbij hoort, dat het gewoon is en dat het –
hoe erg ze het ook vinden – hoort bij het geven en ontvangen in de opvoeding. Schuldgevoelens
spelen kinderen ook parten. Vaak vinden kinderen dat ze het er zelf naar
gemaakt hebben en zijn ze bang voor nog meer ‘schuldeisers’ als ze hun
problemen openbaar maken.
Kindermishandeling
zichtbaar maken
Kinderen die
mishandeld worden, doen doorgaans dus hun uiterste best dit onrecht verborgen
te houden. Toch zijn er onbewust wel veel signalen die op school waarneembaar
zijn. Die signalen zijn geen garantie dat er mishandeld wordt, maar moeten door
mentoren en leerlingbegeleiders wel serieus genomen worden. Als uit de
onderstaande lijst meerdere dingen van toepassing zijn die je ook gedurende een
langere periode waarneemt, moet je je in ieder geval verder verdiepen in de
achterliggende oorzaken. Wees extra alert op plotselinge gedragsveranderingen. Een
kind dat ineens heel stil of juist heel agressief reageert op school baart meer
zorgen dan een kind dat altijd al stil en verlegen is.
Signalen die
kinderen afgeven
- regelmatig ziek
thuis blijven
- onduidelijke
lichamelijke klachten
- stinken en/of
onverzorgde kleding dragen
- niet meedoen aan
de gymles
- stil,
teruggetrokken en lusteloos zijn
- in zichzelf
gekeerd zijn of juist agressief gedrag vertonen
- nauwelijks
vrienden hebben
- tijdens pauzes
vaak alleen zitten
- zich in het
bijzijn van ouders opvallend anders gedragen
- panisch reageren bij
lichamelijke aanraking
- destructief gedrag
vertonen (alcoholmisbruik, automutilatie, anorexia, criminaliteit etc.)
- verslechterde schoolprestaties
- lang op school blijven
hangen
- van huis weglopen,
zonder de reden te willen noemen
- na de les blijven hangen
in het lokaal
- verstoorde
ontwikkeling en zich ouder of jonger voordoen dan de werkelijke leeftijd
- ongewoon seksuele
interesse vertonen en veel experimenteren op seksueel gebied, ook met veel
oudere volwassenen.
Signalen die
ouder(s) afgeven
- veel negatieve
persoonsgerichte feedback geven
- onverschillig zijn
over het welzijn van het kind
- het kind onnodig onder
druk zetten op het gebied van schoolprestaties
- niet komen opdagen
tijdens ouderavonden
- onbegrijpelijke
eisen stellen aan hun kind
- regelmatig verhuizen
- over de ‘boze
buitenwereld’ klagen
- ruzie maken tijdens
de ouderavond
- een moedeloze
indruk maken
- beschuldigend praten
over de aanpak op school
Kindermishandeling
begeleiden
Als je meerdere
signalen gedurende een langere periode waarneemt, is het zaak om verder te
onderzoeken wat er aan de hand is. Soms is een enkel signaal voldoende. Dat
vraagt om een multidisciplinaire aanpak. Vanaf het moment dat je vermoedens
hebt dat er iets aan de hand is, moet je zorgen dat je je waarnemingen vastlegt
in een dossier en deze bespreekt met collega’s. Onderzoek of collega’s je zorg
delen of misschien juist een heel ander kind zien. De heftige emoties die
kindermishandeling kunnen veroorzaken, zorgen soms namelijk voor een eenzijdige
waarneming en een tunnelvisie op de situatie. Bespreek je zorgen ook in een
vroeg stadium met de leerling en de ouders. Benoem daarbij wat je hebt
waargenomen en beschuldig niet.
Je kunt voor advies
in dit proces altijd contact opnemen met het Advies en Meldpunt Kindermishandeling
(AMK). Met dat advies ga je zelf aan de slag, uiteraard met hulp van je
collega’s. AMK onderneemt bij een advies dus geen actie naar het gezin. Als na
overleg blijkt dat er geen andere mogelijkheden zijn, kun je een melding doen. Dat
betekent dat het AMK de situatie van het gezin zal onderzoeken door met ouders,
kind en betrokken professionals te praten. Het AMK is bereikbaar op het
landelijke nummer 0900-123 123 0.
Contact met ouders
De lastigste stap in
het begeleidingsproces van kinderen die mishandeld worden, is zonder meer het
contact met ouders. Het maakt de ontdekker van mishandeling vaak angstig en
onzeker. Als je in staat bent het contact niet te zien als een aanklacht, maar
als een aanbod voor hulp, wordt de spanning vaak al minder. Ouders die
mishandelen moet je dus niet de les lezen.
Ook tegen kinderen
moet je voorkomen dat je de rol van de betere ouder op je neemt en zegt hoe
vreselijk het allemaal is wat papa en/of mama doen. Daarmee help je het kind
alleen maar verder de afgrond in. Er is namelijk vooral de wens dat de
mishandeling stopt. Voor alle randverschijnselen die het openbaar worden van de
mishandeling teweeg brengt, is het kind juist bang. De mishandeling kan alleen
stoppen door op constructieve wijze hulp aan te bieden. Blijf daarbij ver weg
uit de dramadriehoek. Ga niet aanklagen of redden, maar biedt alleen hulp, ook
aan de daders. Klaag je ouders aan en beschuldig je ze krachtig, dan is er de
kans dat het kind opnieuw als slachtoffer de klappen moet opvangen. Als je in
staat bent meerzijdig partijdig te reageren, bied je het kind pas echte hulp.
Geef erkenning aan iedereen – zelfs aan de daders (vaak lukt dat door het gezin
van herkomst van de daders in beeld te brengen) - en laat in je hele
basishouding zien dat je er alle vertrouwen in hebt dat er betere tijden komen.
Ga geen gedetailleerd onderzoek doen naar de wijze van mishandeling, maar breng
dader en slachtoffer bij elkaar en laat ze zeggen welk gevoel er overheerst.
Blijf oog houden voor de onlosmakelijke verbinding tussen ouders en kind en
geef daar erkenning voor. Alleen als je het gevoel kunt geven dat je iedereen
ziet, zien de anderen jou ook en nemen ze je serieus. Echt waar!
Is deze aanpak (nog)
een stap te ver voor u of is de situatie er te ernstig of acuut voor? Beperk je
dan tot het bespreekbaar maken van je zorgen om vervolgens door te verwijzen
naar (externe) hulpverlening. Natuurlijk kun je ook een melding doen bij het
AMK, bijvoorbeeld als ouders de ernst van de situatie ontkennen of weigeren mee
te werken.
Middagsymposium 'Kindermishandeling en school'
Op woensdag 23 april
organiseert Congres Content in samenwerking met Ortho Consult en het
Advies en Meldpunt Kindermishandeling (AMK) het middagsymposium
‘Kindermishandeling en school’. Meer info of inschrijven op www.congres-content.nl. Tijdens het symposium wordt het boek ‘Mishandelde kinderen aan het
woord’ van Danielle Vogels gepresenteerd.
Over de auteur
Ivo
Mijland werkt als onderwijstrainer voor zijn eigen
trainingsbureau (www.consult-content.nl)
en schrijft als publicist voor zijn eigen tekstbureau (www.duotekstburo.nl).
Links en download
Advies- en Meldpunt Kindermishandeling
Download dit artikel
[MS-Word
42 Kb
]
www.consult-content.nl
www.duotekstburo.nl
www.congres-content.nl
|
|
Mentor