Leerlingzorg

Project ‘RespectEER’ biedt onderwijs handvatten bij eergeweld
Dit artikel verscheen in 'Bij de Les', nummer 4.8
'Bij de Les' is het magazine van de NVS-NVL.
Voor het laatst gewijzigd op: 13 oktober 2008

Dit artikel gaat over jongens als slachtoffer van eergeweld. Meestal worden zij gezien als daders, niet als slachtoffers. Maar dat zijn zij in feite wél. In het project Respec-tEER biedt MOVISIE het onderwijs handvatten om eer en verwante gevoelige kwesties bespreekbaar te maken. Dit gebeurt o.a. in de lessen door jonge voorlichters en in een training voor leerlingbegeleiders. 

“Als iedereen m’n zusje een slet noemt, moet ik toch handelen.” Hakan 17 jaar

Scholen krijgen soms te maken met jongens zoals Hakan: jongens die als ‘echte man’ de familie-eer moeten beschermen. Deze taak kan uitmonden in eergerelateerd ge-weld, met in het meest extreme geval eermoord (eerwraak). Familie-eer en de dreiging van eergeweld komen regelmatig voor in bepaalde migrantenculturen en zijn een groot taboe.

De rol van jongens
Jongens en mannen hebben de taak de familie-eer te beschermen. Zij worden geacht erop toe te zien dat de vrouwelijke familieleden zich kuis gedragen. Jongens leren van kleins af aan om hun zusjes in de gaten te houden. Het streng in de gaten houden van hun zus(sen) is voor veel jongens geen keuze: de familie en de hele gemeenschap vraagt dit van hen. Een jongen kan zich niet zomaar aan zijn rol als beschermer van de familie-eer onttrekken. An-ders is hij geen ‘man’ en verdient hij geen respect in de ogen van de gemeenschap. De ‘dubbele moraal’ waarin jongens veel meisjes moeten versieren en meisjes juist maagd moe-ten blijven voor het huwelijk, is populair.

De druk stopt niet bij de poorten van de school. Leerlingen uit dezelfde gemeenschap hou-den elkaar vaak strikt in de gaten. In sommige vriendengroepen hitsen jongens elkaar op om de bewegingsvrijheid van hun zussen te beperken. Doet hij dit niet dan wordt hij door andere jongeren uitgesloten, geïsoleerd en vaak agressief benaderd. Dit stopt pas als de familie-eer weer wordt hersteld. Dit ‘zuiveren’ van de eer kan onder andere door het betreffende meisje nog meer in haar vrijheid te beperken, haar uit te huwelijken of te verstoten. Als de familie geen andere uitweg meer ziet zelfs door moord. Zij geeft deze taak vaak aan een minderjari-ge, een broer of neef van het meisje. Al dit geweld valt onder de term ‘eergerelateerd ge-weld’.

Project ‘RespectEER’
Om eergerelateerd geweld een halt toe te roepen is het belangrijk jongens te laten zien dat er ook ander manieren zijn om met familiedruk en eerkwesties om te gaan. Zelfs zonder alle familiebanden te verbreken. Deze bewustwording kan op gang komen door het bieden van aansprekende rolmodellen. MOVISIE startte in april het project “RespectEER”. Eén van de onderdelen is “Shields”, een voorlichtingsgroep die naar scholen gaat om te praten over the-ma’s als controle op zussen, uithuwelijking en eergeweld. Shields bestaat uit (momenteel negen) jongemannen van 20-25 jaar grotendeels opgegroeid in Nederland, maar van oor-sprong uit Marokko, Turkije, Irak en Koeweit. Een daarvan is Mohammed Charaa, een be-kende acteur onder jongeren uit films als ‘Het Schnitzelparadijs’ en ‘Shouf Shouf Habibi’. De leden van Shields kennen eerculturen van binnenuit en weten hoe jongens hierdoor soms in de knel komen. Zij volgden een training van MOVISIE en kregen kennis over het voorkomen van eergerelateerd geweld. Maar nog belangrijker: ze hebben lef en durven de discussie aan met jongeren en dagen hen ook uit op hun dubbele moraal:

 “Als je tegen je zusje zegt dat zij geen vriendje mag hebben, maar je hebt ondertussen zelf wel een vriendinnetje, dan ben je toch gewoon hypocriet bezig?”

Bij de voorlichting op scholen gebruikt Shields o.a. de website www.watiseer.nl, die MOVISIE lanceerde bij de start van ‘RespectEER’. Hier vinden jongeren, jongens èn meisjes, in een-voudige taal informatie over eer, roddel, rechten, hulpmogelijkheden en adviezen. Docenten kunnen in hun lessen ook gebruik maken van deze informatie.

Niet alleen voor leerlingen, ook voor onderwijspersoneel ontwikkelde MOVISIE een aanbod. Zo kunnen leerlingbegeleiders, vertrouwenspersonen en schoolmaatschappelijk werkers een training volgen. Daarin leren zij om eergerelateerd geweld te signaleren en vervolgens te handelen, ook naar de ouders. Voor docenten is een workshop over hoe zij het thema in de lessen kunnen behandelen. 

Eergerelateerd geweld
Eergerelateerd geweld komt voor in traditionele patriarchale migrantengemeenschappen waar de familie-eer voorop staat. Of een familie in de gemeenschap als eervol wordt gezien is vooral afhankelijk van de vrouwelijke familieleden: het gaat er om dat de gemeenschap hen kuis, oftewel ‘netjes’ vindt op het gebied van seksualiteit. Ten allen tijde moet een familie voorkomen dat de gemeenschap over hen roddelt. Soms wordt er al geroddeld als een meis-je alleen over straat gaat, soms als een meisje contacten met jongens heeft, of een vriendje heeft.

Overigens zijn het niet alleen die jongens slachtoffer die zich onttrekken aan hun rol als be-schermer van de familie-eer. Ook een jongen die verliefd wordt op een meisje uit een andere cultuur of met een andere religie kan gevaar lopen. Of een jongen waarover de gemeen-schap vermoedt of bekend wordt dat hij homo- of biseksueel is. Een homo is een ‘eerloze’.

Jongens uit eerculturen hebben geleerd om zich als een ‘echte man’ te gedragen. Als ze in de problemen komen vragen zij meestal niet om hulp bij de leerlingbegeleider. Het is voor hen vaak nog moeilijker dan voor autochtone jongens, om gevoelens van angst en onmacht te uiten. Eerder zullen zij deze gevoelens ‘externaliseren’. Ze zullen bijvoorbeeld gaan spij-belen, ruzie maken of geweld plegen. Als zij in de knel komen door de familie-eer zullen ze zich niet snel melden bij de leerlingbegeleider. Ze voelen zich waarschijnlijk ook geen slacht-offer van de situatie: dat past immers niet bij de rol van een man.

Hakan
Hakan is zeventien jaar en zit in HAVO 4. Hij staat bekend als een rustige en behulpzame jongen. De laatste tijd heeft hij echter steeds ruzie op school. Een docent met wie hij altijd goed heeft kunnen opschieten, spreekt hem hier op aan. Hakan wil er niet over praten en mompelt slechts iets over ‘een echte man te moeten zijn’. De docent raadt Hakan aan om met de leerlingbegeleider te gaan praten. Maar Hakan zegt dat deze toch niks kan doen. Op aanraden van de docent stapt de leerlingbegeleider daarom zelf op Hakan af. Langzaam begint hij te praten over zijn problemen. Hij vertelt dat men roddelt over  zijn zusje, ze zou geen maagd meer zijn. Zijn familie en hij worden daarom genegeerd in de buurt en op school schelden ze Hakan vaak uit. De familie wil dat Hakan haar “tot orde roept”, zodat de roddels stoppen. Hakan weet niet wat hij moet doen: hij wil zijn zus niks aandoen, maar zo kan het ook niet langer …

Bij de benadering van jongens uit traditionele patriarchale migrantengemeenschappen is het belangrijk om rekening te houden met hun positie als ‘man’ en beschermer van de familie-eer. Leerlingbegeleiders moeten deze rol serieus nemen. MOVISIE adviseert om de jongens actief te benaderen en de tijd te nemen om vertrouwen te winnen.
Wanneer er een goed contact is opgebouwd is het van belang om met de jongen nauwkeurig te analyseren hoe zijn situatie in elkaar zit, en wat de mogelijke risico’s en gevaren zijn voor hem en zijn omgeving. Bij de begeleiding moet de veiligheid van alle betrokkenen voorop staan. Zorgvuldig handelen en vertrouwelijkheid zijn hierbij belangrijke aandachtspunten: de roddels moeten niet toenemen en de jongen daardoor nog meer onder druk komen te staan om de familie-eer te herstellen. MOVISIE beveelt scholen aan om bij eergerelateerd geweld advies of hulp in te roepen, bijvoorbeeld van het Steunpunt Huiselijk Geweld of de politie (elke politieregio heeft sinds kort een speciale aandachtsfunctionaris)

Bij Hakan (en zijn familie) kon door de outreachende aanpak van de leerlingbegeleider en - in een latere fase - de bemiddelende rol van een oom met gezag, erger worden voorkomen. Die kon naar de ouders en de gemeenschap duidelijk maken dat er niks aan de hand was. Het zusje bleek wel met jongens om te gaan, maar geen vriendje te hebben. Hakan was op-gelucht dat hij zich niet tot geweld tegen haar had laten verleiden.

Meer informatie
Hanneke Felten, projectmedewerker, Ben Serkei en Hilde Bakker, beide senior adviseur bij MOVISIE, kennis en advies voor maatschappelijke ontwikkeling. De training volgen over eergerelateerd geweld voor leerlingenbegeleiders?: H.Bakker@movisie.nl Voorlichting door Shields in de klas?: O.Abuamar@movisie.nl

Links en download