Kennisnet Leerlingzorg Archief
Provocatieve coaching
Auteur: Jan Ruigrok
Dit artikel verscheen in 'Bij de Les', nummer 4.3
'Bij de Les' is het magazine van de NVS-NVL.
Voor het laatst gewijzigd op: 7 maart 2008
Wie een ezel vooruit wil krijgen, moet hem aan zijn staart
trekken. Komt het u bekend voor? Als begeleider werkt u zich in het zweet om een
leerling te helpen. Hoe harder u uw best doet, met vriendelijkheid en empathie,
hoe harder de leerling laat blijken niets met u te maken te willen hebben.
Provocatieve coaching is een nieuwe, verfrissende manier van begeleiding
waarbij de leerling het werk doet en de begeleider achterover leunt vanuit het
principe ‘wie een ezel vooruit wil krijgen, moet hem aan zijn staart trekken’.
De provocatieve coach straalt uit dat hij nog
minder met de leerling te maken wil hebben dan de leerling met hem, met als
subtiele, maar wezenlijke toevoeging: ‘maar als je wilt, ben ik er voor je.’ En
voor je het weet gebeuren er wonderen. Het succes van provocatieve coaching
bestaat uit de onmisbare elementen: humor, warmte en geloof in de kracht van de
leerling en geloof in je eigen kracht.
Geloof, kracht en humor
Dankzij het werk van mensen als Jaap Hollander en Jeffrey
Weinberg maken in het onderwijs steeds meer begeleiders met succes gebruik van
provocatieve technieken. Het idee is dat wanneer je een ezel vooruit wilt
krijgen, je hem aan de staart moet trekken. De provocerende begeleider plaagt
zijn leerlingen, blaast hun problemen op tot belachelijke proporties of maakt
hen duidelijk dat ze de zaken vooral moeten laten als ze zijn.
Provocatieve begeleiding is een combinatie van geloof in
eigen kracht, geloof in de kracht van de ander en humor. Het werkt als je het
doet vanuit betrokkenheid, zeg maar gerust vanuit liefde voor de ander. Doe je
dat niet, dan ben je aan het afzeiken, word je cynisch en maak je mensen kapot.
Het effect van provocatieve begeleiding is dat vastgelopen situaties in een
stroomversnelling komen, zelfs in lastige situaties enorm gelachen wordt en
geprikkelde leerlingen voor je het weet hun eigen problemen oplossen. En het is
dé manier om het plezier in je werk te kwadrateren.
In het onderwijs en, hoe raar het ook mag klinken, op
opleidingen voor rouw- en verliesverwerking waar ik trainingen provocatieve
begeleiding geef, ervaren deelnemers het als een verrijking. Het geeft luchtigheid
in zware situaties, helpt relativeren en je overeind houden. Dat provocatieve
begeleiding ook in verliessituaties werkt, komt mede doordat een provocatieve
begeleider nooit het trauma ridiculiseert, wel de manier waarop mensen ermee
omgaan: “Dat je moeder is overleden is en blijft verschrikkelijk, maar de
manier waarop je daarmee omgaat, daar zitten wat rare kantjes aan…” Je ziet
iets soortgelijks bij de psychiater in het voorbeeld: hij maakt Jezus noch het
geloof belachelijk, wel drijft hij de spot met de manier waarop zijn patiënt
invulling aan zijn religieuze beleving geeft.
Basishoudingen
Evenals bij alle vernieuwingen nemen mensen tegen over
provocatieve begeleiding een van de drie basishoudingen aan:
- ‘Ja en...’ Deze mensen ontdekken er iets in waar ze al
jaren op gewacht hebben, ze gaan ermee aan de slag, boeken er successen mee en
ontdekken het meesterschap dat al jaren in hen verborgen zat.
- ‘Nee, want...’ Zij wijzen deze onzin af. Bijvoorbeeld op
ethische gronden: “Zo ga je niet met mensen om, zeker niet met mensen die met
een probleem zitten”. Of ze zeggen ‘nee’ omdat ze het basiselement humor
ontberen. Dan moet je er ook niet aan beginnen.
- ‘Ja, maar...’ Dit is uiteraard de grootste groep. Deze
mensen zien de mooie voorbeelden, kunnen zich diep in hun hart voorstellen dat
provocatieve begeleiding heel misschien ergens iets zou kunnen zijn, maar...
De ‘ja-enners’ gaan volop aan de slag, genieten en vinden
hun weg. De ‘nee-wanters’ verdienen alle respect en die laten we met rust.
Interessant is het om de bezwaren van de ‘ja-maarders’ onder de loep te nemen.
Niet om hen te overtuigen, want dat lukt toch niet, wel om hen de kans te geven
hun ge-ja-maar om te zetten in een ‘Ja en...’ of ‘Nee, want...’.
De voornaamste ‘ja-maars’ op een rij
- Ja maar, dat kun je de leerlingen toch niet aandoen…
Als je deze overtuiging bent toegedaan, geloof je niet in de
kracht van de ander. Je ziet leerlingen als mensen die je met fluweelzachte
handschoenen moet aanpakken. Soms is dat nodig. Maar waarschijnlijk zijn meer
leerlingen beschadigd door overbezorgde redders die hen met verstikkende
empathie in de slachtofferrol hielden dan door provocateurs die hun
slachtofferschap omzetten in assertiviteit. Leerlingen die in de sores zitten,
ontmoeten vaak, zeker wanneer ze de kant van de depressie opgaan, warme,
empathische zorgverleners, die wanneer het beoogde doel niet wordt bereikt, er
nog een schepje empathie bovenop doen. Faalangstige leerlingen die op een
training in een veilige en vertrouwde sfeer een provocatief gesprek voeren,
voelen binnen de kortste keren de weldadige warmte van assertieve energie door
hun lijf stromen.
-
Ja, maar als je gaat provoceren roep je agressie op en voor
je het weet…
De provocatieve begeleider gaat over grenzen. Dat impliceert
dat het fout kan gaan en dat is spannend. Wie dit risico niet aandurft,
ontbreekt het aan geloof in eigen kracht. Provoceren lukt wanneer je de
overtuiging hebt dat het niet fout loopt en dat mocht het fout lopen, je daar
altijd op een goede manier uitkomt. Aankomend provocateurs doen er goed aan te
beginnen in situaties waarin ze zich sterk en veilig en vertrouwd voelen. Niet
voor niets zeggen veel mensen thuis en bij vrienden volop te provoceren, “maar
op mijn werk...”. Thuis en bij vrienden voel je je kracht en geloof je in die
van de ander. Provoceer en ontwikkel die kracht ook op andere plekken.
- Ja, maar wat denken mijn collega’s wel niet van me als ik zo
belachelijk ga doen?
Hier koppelt gebrek aan vertrouwen in eigen kracht zich aan
schaamte: ‘stel je voor dat…’. De woorden “Sorry mam”, waarmee Birgitte Kaandorp haar
verhaal afsluit, geeft de schaamte aan die mensen belet te provoceren: “stel
dat mijn moeder (mijn collega, mijn kind, mijn partner) me zo zou zien…”. . De
provocatieve begeleider is zijn schuld, schaamte en angst voorbij. Doordat hij
alle kanten opgaat, improviseert en zegt wat in hem opkomt, laat hij
schaamteloos zien wie hij werkelijk is. En daar is kracht voor nodig.
-
Ja, maar ik ga toch geen spelletje spelen met mijn
leerlingen!
Jammer genoeg zijn er mensen die na hun twaalfde het spelen
van spelletjes verleerd hebben. Voor de provocatieve begeleider is er niets
leukers dan vanuit lol, liefde en plezier met anderen spelletjes te spelen met
de oprechte bedoeling die ander vooruit te helpen en zelf volop te genieten. En
daarbij: wanneer je een onbeschofte ouder tegenover je hebt die het bloed onder
de nagels vandaan haalt en jij blijft professioneel vriendelijk en erkennend,
al je woede, frustratie en angst verbergend, wie speelt er dan geen spelletje?
- Ja maar, als je constant provoceert, ga je toch ieder
contact uit de weg?
Daarom provoceer je ook niet constant. Het is een
vaardigheid die je toepast naast je andere kwaliteiten die je al jaren met
succes toepast. Je provoceert wanneer je vastloopt of wanneer je bij de ander
of jezelf weerstand ontdekt. Weerstand kun je zien als een manier waarmee
mensen tegen je zeggen ‘Ik wil dat je anders met me omgaat’. Provocatie is zo’n
andere manier. Wanneer je echt contact hebt, zal de behoefte te provoceren
afnemen. Provocatie kan leiden tot intimiteit en wanneer die is bereikt, zal de
behoefte bewust te provoceren afnemen.
-
Ja, maar dan moet je tot slot wel even vertellen waar
precies de grens tussen provocatie en sarcasme ligt.
Als een ander jouw grens definieert, ontneemt hij jou de
kans die zelf te bepalen. Dat doe ik je niet aan. Provocatieve begeleiding is
een dans vanuit het hart, niet vanuit het hoofd. Bij dansen sta je soms even op
de tenen van je partner. Danspartners tussen wie de band stevig genoeg is,
kunnen dat aan en lachen daarom. Als dat risico jou te groot is, neem dan
plaats aan de rand van de dansvloer en wie weet word je ten dans gevraagd. Maar
weet: hoe meer ‘ja-maars’, hoe leger je balboekje.
Symposium
Wie hiermee aan de slag wil gaan, zal op dit symposium en
daarna op school een heerlijke tijd beleven. Bent u er klaar voor zich aan de staart te laten trekken?
Symposium Provocatieve Coaching
9 april 2008/Utrecht
m.m.v. Jan
Ruigrok (leerlingbegeleider en trainer/coach) en Jaap
Hollander (provocatief coach en auteur van diverse boeken over dit thema)
Over de auteur
Jan
Ruigrok is trainer/adviseur bij Rigardus.
Meer lezen
Jaap Hollander en Jeffrey Weinberg: De provocatieve coachen,
de basis, Berthold Gunster en Herberd Prinsen: Ja maar ik ben wel leraar,
Anneke Dekkers en Jan Ruigrok:
De provocatieve begeleider: en nu maar hopen dat ze nijdig op me worden, te
downloaden via www.rigardus.nl.
Links en download
Download het complete artikel
[MS-Word
42 Kb
]
NVS-NVL
Meer artikelen NVS-NVL
Rigardus.nl
Symposium Provocatieve Coaching
|
|
Mentor